Het opvullegaat: slimme belastingplanning met een belangrijke keerzijde.

Waarom een standaardclausule niet altijd voldoende is — en wanneer een fideï-commis of 1%-99%-regeling uitkomst kan bieden

Door Dhr. mr. N.E.D. Buijze

Een opvullegaat staat tegenwoordig in veel testamenten, ook bij online aanbieders. De clausule kan voorkomen dat kinderen direct erfbelasting betalen na het overlijden van de eerste ouder. Maar wie alleen naar dat eerste fiscale voordeel kijkt, mist de mogelijke rekening bij het tweede overlijden. De kernvraag is daarom niet óf een opvullegaat werkt, maar of het onderdeel is van een samenhangend testament.

Wat is een opvullegaat?

Een opvullegaat is een testamentaire bepaling die de vrijstellingen van de kinderen en de langstlevende partner zo doelmatig mogelijk benut. In het aangeleverde voorbeeld mag de langstlevende partner € 830.000 belastingvrij erven, terwijl voor ieder kind een vrijstelling van circa € 26.000 geldt. Zonder aanvullende regeling kunnen de kinderen daardoor al bij het eerste overlijden erfbelasting verschuldigd zijn over een erfdeel dat feitelijk bij de langstlevende blijft.

Rekenvoorbeeld: Arie en Anne

Arie en Anne hebben twee kinderen en bezitten samen € 600.000 aan onder meer een woning, auto en spaargeld. Bij het eerste overlijden bedraagt de nalatenschap de helft van de gemeenschap: € 300.000. Volgens de wettelijke verdeling erven de langstlevende en de twee kinderen ieder op papier € 100.000. Voor ieder kind resteert na aftrek van de vrijstelling een belast bedrag van € 74.000.

Het opvullegaat ‘vult’ de ruime vrijstelling van de langstlevende aan. De langstlevende verkrijgt in dit voorbeeld zelf € 100.000 en heeft binnen de genoemde vrijstelling nog € 730.000 ruimte. Het deel boven de kindvrijstelling — € 74.000 per kind — wordt bij de langstlevende opgevuld. Daardoor betalen de kinderen bij het eerste overlijden geen erfbelasting.

De keerzijde: een grotere nalatenschap bij het tweede overlijden

Wat op het eerste moment belasting bespaart, vergroot echter het vermogen van de langstlevende. Die bezit al € 300.000 als eigen helft van de gemeenschap en verkrijgt uit de nalatenschap € 100.000, plus tweemaal € 74.000 via het opvullegaat. Het totale vermogen komt daarmee uit op € 548.000.

Erfbelasting per kind volgens het rekenvoorbeeld
Moment	Zonder opvullegaat	Met opvullegaat
Eerste overlijden	€ 7.400	€ 0
Tweede overlijden	€ 19.000	€ 33.800
Totaal per kind	€ 26.400	€ 33.800

Over twee overlijdens samen betalen de twee kinderen in dit voorbeeld met alleen een opvullegaat bijna € 15.000 meer erfbelasting. Het instrument doet dus wat het belooft bij het eerste overlijden, maar kan zonder aanvullende clausule nadelig uitpakken bij het tweede. Bij hogere toekomstige tarieven wordt het belang van een goede spreiding nog groter.

De reparatie: het fideï-commis

Een fideï-commis kan bepalen dat het eerder opgevulde bedrag bij het overlijden van de langstlevende terugvloeit naar de kinderen, alsof zij het van de eerst overleden ouder ontvangen. In het voorbeeld gaat het om € 74.000 per kind. Dat bedrag behoort dan niet tot de nalatenschap van de langstlevende. De kinderen worden wel geacht het uit de nalatenschap van de eerst overleden ouder te verkrijgen en betalen daar alsnog erfbelasting over.

Uitwerking per kind met fideï-commis
Nalatenschap	Verkrijging	Vrijstelling	Erfbelasting
Van vader	€ 100.000	€ 26.000	€ 7.400
Van moeder	€ 200.000	€ 26.000	€ 19.000

Daarmee wordt het nadeel van het losse opvullegaat opgeheven. Over de hele looptijd wordt in deze berekening uiteindelijk dezelfde erfbelasting betaald als bij de wettelijke verdeling, maar de heffing wordt zonder extra nadeel naar de toekomst verschoven. De langstlevende hoeft bij het eerste overlijden geen belasting voor de kinderen voor te schieten.

Verder optimaliseren: zes testamentaire knoppen

Ook met deze combinatie resteert in het voorbeeld een totale heffing van € 52.800. Als tarieven in de toekomst zouden verdubbelen, kan dit bedrag navenant oplopen. Het erfrecht biedt daarom verdere mogelijkheden om de wettelijke verdeling aan te passen:

1. stiefkinderen bij de regeling betrekken;

2. wilsrechten beperken of uitsluiten;

3. opeisbaarheidsgronden aanpassen;

4. het rentepercentage aanpassen;

5. de erfdelen van de kinderen aanpassen;

6. de toerekening van betalingen van de langstlevende aan de kinderen aanpassen.

De 1%-99%-regeling

Voor de hoogte van de erfbelasting zijn vooral het rentepercentage en de omvang van de erfdelen relevant. Bij gelijke wettelijke erfdelen verkrijgen de kinderen bij het eerste overlijden samen € 200.000 en bij het tweede overlijden € 400.000. Door het progressieve tarief valt een groter deel van de tweede verkrijging in de hogere schijf.

De 1%-99%-regeling kent de partner fiscaal 1% toe en de kinderen gezamenlijk 99%. Goederenrechtelijk blijft de nalatenschap bij de partner, maar op papier krijgen de kinderen een groter erfdeel. Daardoor bestaat de nalatenschap bij het tweede overlijden in het voorbeeld uit de helft van het gezamenlijke vermogen plus 1%, in plaats van de helft plus een regulier kindsdeel. Volgens de aangeleverde berekening blijft zo 32% buiten de heffing bij het tweede overlijden.

Conclusie: kijk verder dan één clausule

Een opvullegaat kan de belastingdruk bij het eerste overlijden sterk verlagen, maar is zelden het hele verhaal. De combinatie met een fideï-commis kan het nadeel bij het tweede overlijden neutraliseren. Afhankelijk van vermogen, gezinssamenstelling, leeftijd en gewenste flexibiliteit kunnen ook een 1%-99%-regeling, een handmatige ventielclausule of een kleinkindlegaat op contante waarde relevant zijn. Een professioneel testament vraagt daarom om maatwerk en om een berekening over beide overlijdens.

Noot: in de bovenstaande berekeningen is geen rekening gehouden met een contantewaardeberekening. Die verschilt per leeftijd, kan door toekomstige wetswijzigingen veranderen en is voor de leesbaarheid buiten beschouwing gelaten. Bedragen, vrijstellingen en tarieven dienen bij toepassing te worden getoetst aan de dan geldende wet- en regelgeving.